ΟΝτάνιελ Μέντελσον δεν είναι απλώς ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς λογοτεχνίας και τέχνης της νεοϋορκέζικης σκηνής αλλά και ένας κλασικός φιλόλογος, βαθύς γνώστης της Οδύσσειας και της Ιλιάδας. Έχοντας γράψει το συναρπαστικό Μια Οδύσσεια, ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος (εκδ. Πατάκης) και πρόσφατη μια νέα μετάφραση της Οδύσσειας (Penguin Classics, 2025), η γνώμη του για την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έχει ιδιαίτερο βάρος. Είδε πριν από μία εβδομάδα την πολυαναμενόμενη ταινία, για την οποία τόσος λόγος γίνεται αυτήν τη στιγμή, σε δημοσιογραφική προβολή στη Νέα Υόρκη –σε IMAX οθόνη («οπωσδήποτε πρέπει να τη δει κανείς σε αυτό το φορμάτ για να απολαύσει τον οπτικό της πλούτο», μου λέει)– και είχε κάθε λόγο να μιλήσει για το αγαπημένο του θέμα, το οποίο διδάσκει χρόνια τώρα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Τον βρήκα στη δική μας πλευρά, στην καλοκαιρινή του κατοικία σε ένα χωριό στη Νορμανδία. Μου μιλούσε καθώς διέσχιζε την εξοχή.
— Ξαναδιαβάζοντας την παλιά σας κριτική για την Τροία του Πίτερσεν που δημοσιεύσατε τον Ιούνιο του 2002 στο «New York Review of Books», σκέφτηκα ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν μπορεί παρά να πρόσεξε την παρατήρησή σας ότι στην Οδύσσεια «όλα τα επιμέρους επεισόδια διαθλούν αυτό που λέει στον περίφημο εναρκτήριο στίχο της, ότι έχει ως θέμα τον “άνδρα… πολύτροπο’’». Κι έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι ξεκινάει με έναν ράπερ να ερμηνεύει το τραγούδι του Οδυσσέα, σαν να βρίσκει μια αναλογία του σήμερα με τους παραμυθάδες του τότε.
Ναι, αυτό μου άρεσε και μένα, το βρήκα διασκεδαστικό, ο ράπερ είναι μια ωραία πινελιά. Είναι ένας τρόπος να αναγνωρίσουμε ότι το ομηρικό έπος ξεκίνησε ως επαναλαμβανόμενος αυτοσχεδιασμός. Ωστόσο, το πιο ενδιαφέρον με την περίπτωση του Νόλαν όσον αφορά τη δημιουργία της συγκεκριμένης ταινίας είναι η αφηγηματική του τεχνική. Όπως γνωρίζεις, ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της Οδύσσειας είναι η αφήγηση. Δεν είναι γραμμική, αλλά in medias res, κινείται μπρος-πίσω στον χρόνο, επιστρέφει στο παρελθόν, προλαβαίνει το μέλλον, μας παρουσιάζει τη στιγμή της γέννησης του Οδυσσέα και προσβλέπει στη στιγμή του θανάτου του. Έτσι, όταν έμαθα ότι ο Νόλαν επρόκειτο να αναλάβει τη σκηνοθεσία, σκέφτηκα ότι είναι πραγματικά μια πολύ καλή επιλογή, καθώς το αφηγηματικό του ύφος είναι εξαιρετικά ελλειπτικό. Αν έχεις δει τις ταινίες του –και εγώ τις έχω δει όλες– έτσι ακριβώς δουλεύει. Επομένως, ήταν ιδανικός από πολλές απόψεις, καθώς η δική του αφηγηματική τεχνική μοιάζει πάρα πολύ με αυτή του Ομήρου. Είδα την ταινία σε ειδική δημοσιογραφική προβολή και πιστεύω ότι, από ορισμένες απόψεις, όντως μού θύμιζε πολύ τον Όμηρο με τον τρόπο που επιστρέφει συνεχώς στο σημείο εκκίνησης, στην ιδέα της κυκλικής σύνθεσης. Όλα αυτά έχουν αποδοθεί αρκετά καλά, αλλά υπάρχει πιθανότητα όσοι δεν γνωρίζουν την ιστορία να μπερδευτούν.
«Καμία ταινία δεν είναι ικανή να πειράξει την Οδύσσεια. Στην πραγματικότητα, θα κάνει πάρα πολύ κόσμο να ενδιαφερθεί να τη διαβάσει, ιδίως νέους ανθρώπους».
— Η ταινία έχει μια ιδιαίτερα μοντέρνα κινηματογραφική γλώσσα.
Αυτό πιστεύω κι εγώ, και οπωσδήποτε κατά κάποιον τρόπο μιλάει για σύγχρονες ανησυχίες. Το δικό μου πρόβλημα με την ταινία είναι ότι ο Νόλαν έχει κάνει τον Οδυσσέα έναν δικό του χαρακτήρα, λίγο σαν τον Batman. Τον ερμηνεύει σαν έναν χαρακτήρα γεμάτο ενοχές για τον Τρωικό Πόλεμο, κάτι που δεν είναι ιδιαίτερα «ομηρικό». Τον μετατρέπει σε έναν διαλυμένο ψυχολογικά ήρωα με τον οποίο οι θεατές μπορούν να συνδεθούν, αλλά αυτό δεν είναι κάτι που εισπράττεις διαβάζοντας τον Όμηρο.
— Οπως λέτε στο άρθρο σας για την Τροία, ο πόλεμος στα έπη αποθεώνεται, δεν υπάρχει η έννοια της ενοχής στον ομηρικό κόσμο.
Ο μυθικός ήρωας στην αρχαία ελληνική γραμματεία δεν έχει πρόβλημα με τη βία, δεν νιώθει ενοχή γι’ αυτήν. Αλλά για να κάνεις την ιστορία προσιτή και ενδιαφέρουσα σε ένα σύγχρονο κοινό, πρέπει να μετατρέψεις τον Οδυσσέα σε ένα πρόσωπο του 21ου αιώνα. Αυτό δεν είναι απαραίτητα λάθος, η ταινία λειτουργεί ως έχει, αλλά δεν είναι καθόλου Όμηρος. Επίσης, έχει αφαιρέσει όλα τα επεισόδια που αναδεικνύουν τη θετική πλευρά του Οδυσσέα. Παραδείγματος χάριν, όταν κερδίζει τον Κύκλωπα, δεν είναι επειδή είναι έξυπνος· επίσης εξαφάνισε τους Φαίακες, που αποτελεί ένα από τα πιο γοητευτικά περιστατικά ολόκληρου του έπους. Ως εκ τούτου, οτιδήποτε είναι αστείο, διασκεδαστικό, μυστηριώδες, δεν υπάρχει. Νομίζω ότι είναι μια συνειδητή προσπάθεια του Νόλαν να τον δείξει ως έναν σύγχρονο ήρωα με προβλήματα.
— Εσάς σας απασχόλησε όλη αυτή η διαμάχη για τη μαύρη Ελένη;
Όχι, καθόλου. Πλέον όλοι έχουμε δει παραστάσεις του Σαίξπηρ με αποκλειστικά μαύρο καστ ή μια γυναίκα να υποδύεται τον Πρόσπερο στην Τρικυμία. Ζούμε σε μια εποχή που τα κλασικά έργα και οι χαρακτήρες τους μπορούν να ενσαρκώνονται από ανθρώπους διαφορετικούς από αυτούς που είχε φανταστεί ο συγγραφέας. Δεν έχω κανένα πρόβλημα με αυτό. Επίσης, οι Έλληνες γνωρίζετε πολύ καλά αυτές τις ιστορίες και ξέρετε ότι η Ελένη δεν είναι παρά ένας πολύ μικρός ρόλος στην Οδύσσεια. Δεν είναι πρωταγωνίστρια, οπότε ποιον αφορά όλη αυτή η κουβέντα; Προφανώς, το έκανε σκόπιμα για να προκαλέσει, δεν υπάρχει αμφιβολία. Πριν από μία εβδομάδα έγραψα ένα άρθρο στους «New York Τimes» για τη διαμάχη γύρω από τη μαύρη ηθοποιό κι αυτό που επισημαίνω είναι ότι όποιος είναι ουσιαστικά εξοικειωμένος με την ελληνική λογοτεχνία γνωρίζει ότι η Ελένη δεν είναι διάσημη τόσο για την ομορφιά της όσο για τις ρητορικές της ικανότητες. Είναι μια προσωπικότητα με ρητορική δεινότητα. Βλέπουμε πώς μιλάει στις Τρωάδες, είναι μια έξυπνη ομιλήτρια. Οπότε, όλη αυτή η διαμάχη είναι εκτός θέματος.
— Πάντως, η ταινία αναφέρεται συνεχώς στην Τροία.
Όπως ξέρεις, υπάρχουν φλας μπακ της ιστορίας της Τροίας στην Οδύσσεια, στο τραγούδι του τυφλού αοιδού Δημόδοκου, που αφηγείται την ιστορία του Δούρειου Ίππου και τον καβγά που ξέσπασε μεταξύ του Αχιλλέα και του Οδυσσέα. Θα έλεγα ότι η Οδύσσεια προσφέρεται για φλας μπακ. Απλώς νομίζω ότι η ταινία έχει πολύ περισσότερα από το ίδιο το έπος, αλλά αυτό εμένα δεν με ενοχλεί. Πιστεύω ότι ο Όμηρος κατά κάποιον τρόπο δίνει την άδειά του ο Τρωικός Πόλεμος να υπάρχει σε μια ταινία για την Οδύσσεια.
— Εν τέλει, η ταινία γίνεται υπερβολικά action movie, ειδικά όσο πλησιάζουμε στο τέλος.
Φυσικά η Οδύσσεια του Ομήρου έχει σκηνές δράσης προς το τέλος, με την εξολόθρευση των μνηστήρων, την περίφημη «Μνηστηροφονία», αλλά ο Νόλαν τις διπλασιάζει, γιατί στη σφαγή τους προσθέτει και την πτώση της Τροίας. Ούτε με αυτό έχω πρόβλημα. Το δικό μου πρόβλημα με την ταινία είναι ότι ο χαρακτήρας του Οδυσσέα δεν θυμίζει τον έξυπνο, ύπουλο Οδυσσέα του Ομήρου.
— Τι είναι τότε; Ένας χαρακτήρας που παραπέμπει στον μέσο Αμερικανό;
Είναι καταθλιπτικός, έχει μετατραυματικό στρες, όλα αυτά τα σύγχρονα προβλήματα, που δεν είναι καθόλου ομηρικά.
— Άρα είναι περισσότερο οι ενοχές του σύγχρονου πολίτη της Αμερικής και της Δύσης;
Γενικά, οι σύγχρονοι Αμερικανοί, σε αντίθεση με τους αρχαίους Έλληνες, έχουν ιδιαίτερα βασανιστική σχέση με τον πόλεμο, κάτι για το οποίο, όπως είπαμε, εκείνοι δεν ένιωθαν καμία ενοχή, σίγουρα όχι ο Όμηρος. Εμείς νιώθουμε ενοχή για τους πολέμους μας και αυτό χρωματίζει και την άποψη της ταινίας για τον Τρωικό Πόλεμο.
— Πάντως, το καστ είναι πολυφυλετικό, κι αυτό καθρεφτίζει τη σύγχρονη Αμερική.
Καθρεφτίζει τον τρόπο που κάνουμε ταινίες σήμερα. Δεν περιοριζόμαστε στη διανομή του λευκού ξανθού. Αυτός είναι ο κινηματογράφος σήμερα. Θα μπορούσαν όμως να έχουν κι έναν Έλληνα ηθοποιό.
— Υπάρχει ένας χωρικός που τον παίζει ο Γιάννης Κοκιασμένος, που μιλάει ελληνικά.
Ναι, πράγματι. Εννοώ, όμως, κάποιον από τους κύριους χαρακτήρες. Κατάφεραν να χωρέσουν Πορτορικανούς και μαύρους ηθοποιούς, θα μπορούσαν να έχουν και έναν Έλληνα, δεδομένου ότι το έπος είναι ένα ελληνικό έργο τέχνης.
Νομίζετε ότι κάτι θα κερδίσει η αυθεντική Οδύσσεια;
Βεβαίως και θα κερδίσει. Καταρχάς καμία ταινία δεν είναι ικανή να πειράξει την Οδύσσεια. Στην πραγματικότητα, θα κάνει πάρα πολύ κόσμο να ενδιαφερθεί να τη διαβάσει, ιδίως νέους ανθρώπους. Αυτό το γνωρίζω με βεβαιότητα, γιατί στην Αμερική πάρα πολλοί αγοράζουν μεταφράσεις της για να προετοιμαστούν προτού δουν την ταινία. Αυτό από μόνο του είναι υπέροχο.
— Θέλετε να σχολιάσετε το τέλος, που διαφοροποιείται από του έπους;
Έχει νόημα από την οπτική γωνία του χαρακτήρα όπως τον παρουσιάζει η ταινία. Οπωσδήποτε δεν είναι το τέλος του Ομήρου, αλλά εφόσον η ταινία αφορά κάποιον με μετατραυματικό στρες και ενοχές, είναι κατανοητό να εξιλεώνεται από τα τρομερά του εγκλήματα με αυτόν τον τρόπο.
— Σε σχέση με την Τροία του 2004, που την είχατε απορρίψει εντελώς, αυτήν τη φορά μοιάζει να βλέπετε απολύτως θετικά το αποτέλεσμα.
Νομίζω ότι ο Νόλαν μελέτησε πολύ περισσότερο το υλικό του και αναζήτησε τρόπους να αναδείξει αντιστοιχίες με το σήμερα. Πρόκειται για μια πιο εμπεριστατωμένη δουλειά από αυτήν που έγινε στην ταινία με τον Μπραντ Πιτ. Παρόλο που έχω πολλές αντιρρήσεις, παραδέχομαι ότι κάθισε και σκέφτηκε πώς να μεταφέρει την αυθεντική Οδύσσεια με κινηματογραφικούς όρους.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
