Κεφαλονιά: H καραβάνα του στρατιώτη Φορτουνάτο [εικόνες]

Τον Αύγουστο του 1999, ένας Κεφαλονίτης γεωργός βρήκε σκάβοντας στο χωράφι του, στα Σπαρτιά, μια καραβάνα την οποία έδωσε στην Ιταλίδα Μικέλα Παναρίτο, που ζει εδώ και χρόνια στο νησί. Πάνω στην καραβάνα υπήρχαν χαραγμένες διάφορες εικόνες: ένα τοπίο που έμοιαζε με το περίγραμμα του νησιού, ένα αεροπλάνο, ένα έμβλημα με την επιγραφή «17ο Πεζικό», ένα όνομα, μια πόλη και μια ημερομηνία. Το όνομα ήταν του Ιταλού στρατιώτη Φορτουνάτο Αλτζο και η ημερομηνία η 8η Σεπτεμβρίου 1943.

Κάτω απ’ την ημερομηνία ο στρατιώτης Aλτζο είχε γράψει «Μαμά, θα επιστρέψω σύντομα». Δεν επέστρεψε ποτέ…

Η Παναρίτο αποφάσισε να ψάξει και να βρει τους συγγενείς του στρατιώτη για να τους δώσει την καραβάνα. Υστερα από έρευνες και πολλά τηλεφωνήματα στην Ιταλία, εντόπισε τον γιο ενός εξαδέλφου του Φορτουνάτο, ο οποίος της έδωσε τη διεύθυνση του αδελφού του Φορτουνάτο, Τζουζέπε, που είχε μεταναστεύσει στην Αργεντινή αμέσως μετά τον πόλεμο.

Οταν ο Τζουζέπε έμαθε για την ανεύρεση της καραβάνας του αδελφού του, ταξίδεψε (Σεπτέμβριος 2000) στην Κεφαλονιά για να δει τα μέρη όπου ο αδελφός του έχασε τη ζωή του, αλλά και να παραλάβει ό,τι έχει απομείνει από αυτόν: μια καραβάνα.

Τον συνόδευαν, στις τοποθεσίες των σφαγών, ο καθολικός ιερέας Σεβερίνο Τρεντίν που τραβούσε φωτογραφίες και η Ιταλίδα μόνιμη κάτοικος Κεφαλονιάς Μπρούνα ντι Πάολα, που άκουγε και κατέγραφε τις αφηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων για τις εν ψυχρώ δολοφονίες Ιταλών αιχμαλώτων της μεραρχίας Ακουι, από επίλεκτες δυνάμεις της Βέρμαχτ, τον Σεπτέμβριο του 1943, σε ελαιώνες και χαράδρες του νησιού.

Η ταυτότητα του Γκουίντο

Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τη σφαγή των περίπου 5.000 άοπλων Ιταλών, το 2018 ένας άλλος αγρότης, ο Νικόλας Ματιάτος, βρήκε, κάπου στις παρυφές του χωριού του, στα Καρδακάτα, μια φθαρμένη στρατιωτική μεταλλική ταυτότητα και τη φύλαγε ανάμεσα στα πολλά άλλα αντικείμενα που μια ζωή μάζευε στο παλιό καφενείο του.

«Σε μια συνάντηση που είχαμε αναζητώντας αναμνήσεις από την Κατοχή», λέει στην «Κ» η Γερμανίδα Ντόρις Βέλε, συγγραφέας, φιλόλογος και δημοσιογράφος, που επίσης ζει στην Κεφαλονιά και ερευνά γύρω από τη σφαγή των Ιταλών στρατιωτών από τους συμπατριώτες της, «έγινε και η προσπάθεια να φανούν λίγο καλύτερα τα μισοσβησμένα στοιχεία της ταυτότητας». Με αρχαιολογική μέθοδο –ρυζόχαρτο και μολύβι– διαβάστηκαν τα γράμματα του ονόματος ενός φαντάρου: Γκουίντο Πελεγκρίνι. Ετσι γεννήθηκε η ιδέα να γίνει μια προσπάθεια μήπως βρεθούν και οι συγγενείς του στην Ιταλία. «Χάρη στη βοήθεια της Μπρούνα ντι Πάολα και του Οράτσιο Παβινιάνι της Εθνικής Ενωσης Μεραρχίας Ακουι, σ’ ένα μέρος κοντά στη Ρώμη, το Μόντε Κομπάτι, ανακαλύψαμε ότι ζούσε η 91χρονη αδελφή του, Τσεζαρίνα, που είχε χάσει τα ίχνη του αδελφού της από το 1943 στην Κεφαλονιά. Με το που πληροφορήθηκε τα νέα αναφώνησε με συγκίνηση: “Ο Γκουίντο θα επιστρέψει στο σπίτι του”. Πράγματι, στις 6 Οκτωβρίου 2018, ανήμερα της τελετής μνήμης για τη σφαγή της Ακουι, ο Ματιάτος παρέδωσε μέσα σ’ ένα κουτάκι την ταυτότητα του Πελεγκρίνι. Την παρέλαβε σε κλίμα συγκίνησης ο ανιψιός του, Ροδόλφο Μπιζότι, και την παρέδωσε στην αδελφή του Πελεγκρίνι. Ο Γκουίντο Πελεγκρίνι ολοκλήρωσε έτσι, μετά 75 χρόνια, το θλιβερό του ταξίδι. Ο Ματιάτος είναι ο σημαντικότερος σήμερα εν ζωή αυτόπτης μάρτυρας της σφαγής στα Καρδακάτα. Μπροστά στα μάτια του εντεκάχρονου τότε Νικόλα εκτελέστηκαν πάνω από εκατό Ιταλοί στρατιώτες. Ανάμεσά τους και ο Πελεγκρίνι».

Το μουσείο

Η καραβάνα του στρατιώτη Φορτουνάτο έγινε αφορμή να «γεννηθεί», από την Μπρούνα ντι Πάολα και τον σύλλογο Mediterraneo, το 2001, το σημερινό μικρό μουσείο –το επιμελήθηκε η ίδια έως το 2013–, ένας χώρος μνήμης στο λιθόστρωτο του Αργοστολίου, «με σταθερή πεποίθηση ότι οι μνήμες του πολέμου γεννούν ειρήνη».

Μεταξύ των εκθεμάτων δεν υπάρχει η καραβάνα του Φορτουνάτο, καθώς «ταξίδεψε» στην Αργεντινή για να γίνει κειμήλιο των δικών του ανθρώπων. Ούτε και η ταυτότητα του Πελεγκρίνι, που «επέστρεψε» στο σπίτι του. Εκτίθενται όμως κράνη, ξιφολόγχες, φωτογραφίες, γράμματα και πολλά άλλα ατομικά στρατιωτικά αξεσουάρ, για να θυμίζουν στον επισκέπτη αυτό που ο πρώην πρόεδρος Σάντρο Περτίνι αποκάλεσε «τρομερό Σεπτέμβρη της ιταλικής Ιστορίας».

Ανάμεσά τους και μια άλλη καραβάνα, αγνώστου μελλοθάνατου Ιταλού στρατιώτη, πάνω στην οποία πρόλαβε πριν τον εκτελέσουν να γράψει: «Χαιρετίσματα σε όλους, να με θυμάστε. Ηταν η τύχη μου, έκανα πάντα το καλό, για να λάβω τώρα το κακό…».

Ανοιξαν τα σεντούκια

«Οταν έγινε το μουσείο, ζητήσαμε από τους κατοίκους στα χωριά να μας δώσουν, αν έχουν, κάποια αντικείμενα», μας είπε η εθελόντρια ξεναγός της έκθεσης, Λάουρα Μουσέτολα.

Τα χωράφια των ορεινών χωριών είναι σπαρμένα με προσωπικά αντικείμενα των Ιταλών στρατιωτών και ποτισμένα με το αίμα τους.

«Υπήρξε μεγάλη ανταπόκριση. Τα κρατούσαν φυλαγμένα στα υπόγεια τόσα χρόνια, δεν τα πέταξαν και ήρθε η ώρα να τα βγάλουν για να τοποθετηθούν εκεί που τους αξίζει. Είναι πολύ σημαντικό για να γραφεί η ιστορία αυτής της φρικιαστικής υπόθεσης».

«Σ’ αυτόν τον χώρο η οσμή του τρόμου είναι αποπνικτική», έγραψε μια Ελληνίδα επισκέπτρια στο βιβλίο των εντυπώσεων.

Η μόνη γερμανική «παρουσία» στο «μουσείο της φρίκης» είναι μια μικρή ταμπέλα στην πρόσοψή του με το όνομα και το τηλέφωνο της Ντόρις Βέλε, η οποία καλούσε να ξεναγήσει όποιον συμπατριώτη της ήθελε να περιηγηθεί τους τόπους μνήμης.

«Μόνο μία φορά με κάλεσε μια παρέα Γερμανών φοιτητών για να τους ενημερώσω», λέει.

Διάσωση της Ιστορίας

Οι δύο γυναίκες, Ιταλίδα η Μπρούνα ντι Πάολα, Γερμανίδα η Ντόρις Βέλε, συνεπικουρούμενες από κάποιους ντόπιους, όπως ο καθηγητής και ιστορικός Πέτρος Πετράτος, έχουν επιδοθεί σε μακροχρόνιο αγώνα για τη διάσωση της ιστορικής μνήμης στο πληγωμένο νησί, σύμβολο της γερμανικής βιαιότητας, της εκδίκησης και του μίσους.

«Η συνεργασία με την Ντόρις κρατάει 23 χρόνια. Το 2003, με αφορμή την 60ή επέτειο της σφαγής, διοργανώσαμε ένα διεθνές συνέδριο με τη συμμετοχή Ιταλών, Ελλήνων και Γερμανών ομιλητών, το οποίο χρηματοδοτήθηκε από τη γερμανική και την ιταλική πρεσβεία, τη Νομαρχία Κεφαλληνίας και Ιθάκης και τον Δήμο Αργοστολίου.

»Το 2018, μαζί καταφέραμε να επιστρέψουμε την ταυτότητα στην αδελφή του στρατιώτη Φορτουνάτο Αλτζο, που εκτελέστηκε μαζί με άλλους άοπλους Ιταλούς στα Καρδακάτα.

»Προσπαθούμε να συγκεντρώσουμε μαρτυρίες και αντικείμενα από τα χωριά και τώρα συνεργαζόμαστε για την ιστορία ενός αντιστασιακού Γερμανού αξιωματικού. Θέλω να τονίσω ότι η μεταξύ μας συνεργασία σε αυτή την προσπάθεια είναι πραγματική».

Πρόσφατα, όπως μας λέει, συγκρότησε στο Διαδίκτυο ομάδα επτακοσίων μελών με την επωνυμία «Αυτοί που δεν ξεχνούν τη σφαγή των στρατιωτών της Ακουι», οι οποίοι συνδράμουν το έργο της.

Το πέπλο της λήθης

Ωστόσο, το χρυσοφόρο πέπλο του τουρισμού έχει τυλίξει ασφυκτικά τη μεταπολεμική Κεφαλονιά, απωθώντας τις μνήμες της φοβερής αιματοχυσίας του 1943. Η σφαγή της Κεφαλονιάς, το μεγαλύτερο στη Μεσόγειο έγκλημα πολέμου της ναζιστικής Γερμανίας, δεν καταγράφεται πουθενά στους τουριστικούς οδηγούς. Ούτε έχει δοθεί το όνομα της Ακουι σε κάποια πλατεία ή δρόμο του Αργοστολίου.

Ρώτησα έναν περιπτερά στο κέντρο του Αργοστολίου πού βρίσκεται το μουσείο της μεραρχίας Ακουι και δήλωσε άγνοια, ενώ ένας άλλος, νεαρός, δεν είχε ακούσει ποτέ τίποτα για τη σφαγή των Ιταλών…

Στις παρυφές της πόλης και σ’ ένα σημείο που δεν αναδεικνύεται στέκει το μνημείο των πεσόντων Ιταλών, που ανεγέρθηκε από το ιταλικό κράτος πολλά χρόνια μετά και γίνονται εκεί κατά καιρούς τελετές μνήμης και στους κορμούς.

Μόλις τα φώτα της εκδήλωσης σβήσουν, η τραγωδία της Κεφαλονιάς βυθίζεται στη σφαίρα της ανυπαρξίας. Μόνο κάποιοι ξύλινοι σταυροί στους κορμούς αιωνόβιων ελαιόδεντρων, στα ορεινά χωριά, μαρτυρούν ότι στη σκιά και στα κλαδιά τους έγιναν μαζικές εκτελέσεις και απαγχονίστηκαν άνθρωποι στο άνθος της νιότης τους.

Οι Κεφαλονίτες προσπάθησαν να σώσουν τους Ιταλούς

Συνάντησα τις δύο γυναίκες και τον κ. Πετράτο στο Αργοστόλι. Μ’ ενδιέφερε να μάθω αν το έγκλημα της Κεφαλονιάς έχει απωθηθεί πλέον στη συλλογική μνήμη της τοπικής κοινωνίας, αλλά και στην πατρίδα τους.

«Αυτό που ο κόσμος έχει κρατήσει εδώ είναι η συναδέλφωση που πήγε να γίνει, και έγινε σ’ ένα βαθμό, μεταξύ των ντόπιων και των Ιταλών κατακτητών. Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Οτι δηλαδή δέχομαι, εγώ ο κατακτημένος, να συνεργαστώ με τον κατακτητή εναντίον ενός άλλου πιο αιμοβόρου, σκληρού και δύσκολου κατακτητή. Και εδώ είναι καλό να μην ξεχνάμε ότι σε αυτή τη συνάντηση μεταξύ των κατακτητών Ιταλών και του πληθυσμού συνέβαλε πολύ και το αντιστασιακό κίνημα των ντόπιων. Εχουν σωθεί προκηρύξεις που έβγαζαν εδώ οι αντιστασιακοί για να συναδελφωθούν, να επικοινωνήσουν και να συνεργαστούν με τους Ιταλούς», λέει ο κ. Πετράτος.

Γερμανός στην Αντίσταση

Τούτη την εποχή η Ντόρις Βέλε, με τη βοήθεια του κ. Πετράτου, αλλά και της Ντι Πάολα, ερευνά, μεταξύ άλλων, την αντιστασιακή δράση ενός Γερμανού αξιωματικού που αρνήθηκε να υπακούσει στη διαταγή εκτέλεσης των άοπλων Ιταλών και στη συνέχεια αυτομόλησε στις ελληνικές αντιστασιακές ομάδες. Ωστόσο, όπως τονίζει, το πιο σημαντικό είναι να μη γίνεται ωραιοποίηση: «Το λέω κάθε φορά. Τα εγκλήματα ήταν φοβερά και αν έχουμε τώρα εκατό ανθρώπους που έκαναν καλές πράξεις και τα βάλουμε και τα δυο στη ζυγαριά, δεν έχουν το ίδιο βάρος. Δεν υπάρχει ισορροπία, το βαρύ είναι το έγκλημα. Δεν φτάνουν, λοιπόν, λίγες καλές πράξεις να ισορροπήσουν το έγκλημα».

Τη ρωτάω για το τι ξέρουν οι συμπατριώτες της για τη βάρβαρη αυτή πράξη των προγόνων τους.

«Νομίζω ότι είναι μια άγνωστη ιστορία στη Γερμανία. Εγιναν κάποιες προσπάθειες να γίνει γνωστό, αλλά στον γενικό πληθυσμό δεν υπάρχει γνώση, δεν το ξέρουν. Ισως έχουν ακούσει κάτι για τα Καλάβρυτα, αλλά για την Κεφαλονιά δεν ξέρει κανένας».

Κατά την Κάρλα ντι Πάολα, «στην Ιταλία για διάφορους λόγους που αφήνουμε στους ιστορικούς να κρίνουν και να εκτιμήσουν δεν συζητήθηκε ποτέ ούτε μνημονεύτηκε η σφαγή της Κεφαλονιάς με τα σωστά και απαιτούμενα κριτήρια, δηλαδή ανάλογα με την τρομακτικότητα και τη μαζικότητά της. Σε αυτόν τον κόσμο που ξεχνάει γρήγορα, εμείς θέλουμε να θυμίζουμε χωρίς μνησικακία και αντιπαραθέσεις, έτσι ώστε να λάβουμε από το παρελθόν ένα μήνυμα για ένα ειρηνικό μέλλον».

Εθεσα και στους τρεις ερευνητές την ερώτηση εάν κατά τη γνώμη τους ο ντόπιος πληθυσμός εξέλαβε τη σφαγή ως ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών μεταξύ των κατακτητών τους, που δεν τους αφορούσε, και πιθανόν να είπε «βγάλτε τα μάτια σας, εχθροί μας είστε και οι δυο».

Ηταν κατηγορηματικοί…

Πετράτος: «Οχι, γιατί προϋπήρχε συνεργασία μεταξύ αντιστασιακών και Ιταλών. Ενας από τους λόγους που οι Ιταλοί δεν παραδόθηκαν είχε να κάνει και με την πίεση που δέχθηκαν από την Αντίσταση της Κεφαλονιάς. Είναι επιβεβαιωμένο αυτό».

Βέλε: «Σίγουρα όχι. Είναι εντυπωσιακό ότι οι Ελληνες εδώ έσωσαν πολλά άτομα με κίνδυνο της ζωής τους. Ενώ μέχρι την προηγουμένη οι Ιταλοί ήταν κατακτητές, εκείνες τις στιγμές υπερίσχυσε η ανθρωπιά».

Ντι Πάολα: «Οι Ελληνες θα μπορούσαν να πουν “εχθροί μας είστε, σφαχτείτε μεταξύ σας, ακόμη καλύτερα για εμάς”. Δεν το είπαν, όμως. Πάντα λέω ότι σε αυτή την ιστορία οι αληθινοί ήρωες ήταν οι Κεφαλονίτες, γιατί έσωσαν πολλούς Ιταλούς παίζοντας το κεφάλι τους. Υπάρχουν πολλές τέτοιες ιστορίες».

Εγκλημα χωρίς τιμωρία

Αποδόθηκε δικαιοσύνη γι’ αυτό το φοβερό έγκλημα; Οχι, λένε και οι τρεις. Το Δικαστήριο της Νυρεμβέργης επέβαλε ποινή φυλάκισης δώδεκα χρόνων στον διοικητή του 22ου Ορεινού Σώματος Στρατού, στρατηγό Χούμπερτ Λαντς (1896-1982), ο οποίος είχε το γενικό πρόσταγμα της επιχείρησης εξόντωσης των Ιταλών, εκ των οποίων εξέτισε μόνο τα πέντε. Μεταπολεμικά ανέλαβε να συνεχίσει τις ανακρίσεις η εισαγγελία του Ντόρτμουντ που έστειλε την υπόθεση στο αρχείο…

Πηγή: kathimerini.gr