“Ο θάνατος της ενσυναίσθησης” του Διον. Βαλλιανάτου
Ιατρού – Κοινωνιολόγου – Συγγραφέα – τ. καθηγητή Κοινωνικής Ιατρικής
Όταν ο άνθρωπος αδυνατεί να καταλάβει τον πόνο του άλλου, μπορεί πιο εύκολα να τον προσβάλει, να τον περιθωριοποιήσει ή να τον κακοποιήσει. Η κοινωνία τότε χάνει την ανθρωπιά της και οδηγείται σε ηθική παρακμή.
Στη σύγχρονη εποχή, παρά την τεχνολογική πρόοδο και την ανάπτυξη της επικοινωνίας, οι ανθρώπινες σχέσεις φαίνεται να περνούν μια βαθιά κρίση. Οι άνθρωποι βρίσκονται πιο κοντά ψηφιακά από ποτέ, αλλά συναισθηματικά απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, μία από τις σημαντικότερες ανθρώπινες αξίες η ενσυναίσθηση, φαίνεται να απειλείται σοβαρά:. Η ικανότητα δηλαδή να κατανοούμε τα συναισθήματα, τις ανάγκες και τον πόνο του άλλου ανθρώπου. Όταν αυτή η ικανότητα μειώνεται ή εξαφανίζεται, τότε μπορούμε να μιλάμε για μια πραγματική «δολοφονία της ενσυναίσθησης».
Η ενσυναίσθηση αποτελεί θεμέλιο των ανθρώπινων σχέσεων και της κοινωνικής συνοχής. Μέσα από αυτήν, ο άνθρωπος μπορεί να μπει στη θέση του άλλου, να κατανοήσει τις δυσκολίες του και να δείξει κατανόηση, σεβασμό και συμπόνια. Χωρίς ενσυναίσθηση, η κοινωνία μετατρέπεται σε έναν ψυχρό χώρο, όπου κυριαρχούν η αδιαφορία, ο ανταγωνισμός και ο ατομικισμός. Σήμερα, παρατηρούμε όλο και πιο συχνά φαινόμενα κοινωνικής σκληρότητας. Άνθρωποι που αδιαφορούν για τον πόνο των συνανθρώπων τους, περιστατικά βίας που αντιμετωπίζονται σαν απλό θέαμα και κοινωνικά προβλήματα που θεωρούνται… «υποθέσεις μακριά από εμένα». Η εικόνα ενός ανθρώπου που υποφέρει δεν προκαλεί πάντα συγκίνηση ή διάθεση βοήθειας. Αντίθετα, πολλές φορές αντιμετωπίζεται με αδιαφορία ή ακόμη και χλευασμό. Αυτό αποδεικνύει πως η ενσυναίσθηση σταδιακά φθείρεται.
Ένας βασικός παράγοντας αυτής της κατάστασης, είναι ο σύγχρονος τρόπος ζωής. Οι γρήγοροι ρυθμοί της καθημερινότητας, το άγχος, οι επαγγελματικές απαιτήσεις και η συνεχής πίεση, οδηγούν πολλούς ανθρώπους σε ψυχική εξάντληση. Όταν ο άνθρωπος ασχολείται αποκλειστικά με τα προσωπικά του προβλήματα και την επιβίωσή του, συχνά αδυνατεί να αφιερώσει χρόνο και ενδιαφέρον στους άλλους. Έτσι, η κοινωνία γίνεται ολοένα πιο ατομοκεντρική. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η υπερβολική χρήση της τεχνολογίας. Αν και προσφέρουν δυνατότητες επικοινωνίας, πολλές φορές δημιουργούν σχέσεις επιφανειακές και απρόσωπες. Οι άνθρωποι συνηθίζουν να εκφράζονται μέσα από οθόνες και όχι μέσα από πραγματική ανθρώπινη επαφή. Η άμεση επικοινωνία, το βλέμμα, ο τόνος της φωνής και η φυσική παρουσία, στοιχεία που ενισχύουν την κατανόηση και τη συναισθηματική σύνδεση, αντικαθίστανται από σύντομα μηνύματα και εικόνες.
Παράλληλα, η συνεχής έκθεση σε εικόνες βίας και δυστυχίας μέσω των μέσων ενημέρωσης, οδηγεί πολλούς ανθρώπους σε συναισθηματική αναισθησία. Όταν κάποιος βλέπει καθημερινά πολέμους, εγκλήματα, δυστυχήματα και ανθρώπινο πόνο, υπάρχει κίνδυνος να συνηθίσει αυτές τις εικόνες και να πάψει να συγκινείται. Η επανάληψη της βίας, την καθιστά «φυσιολογική» στα μάτια πολλών ανθρώπων.
Επιπλέον, το εκπαιδευτικό σύστημα συχνά δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις γνώσεις και στην επαγγελματική επιτυχία, παρά στην καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης. Οι νέοι μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον όπου η επίδοση και ο ανταγωνισμός θεωρούνται σημαντικότερα από τη συνεργασία, την κατανόηση και τον σεβασμό. Έτσι, πολλοί δυσκολεύονται να αναπτύξουν ουσιαστική επικοινωνία και ευαισθησία απέναντι στους άλλους.
Η απουσία ενσυναίσθησης έχει σοβαρές συνέπειες τόσο για το άτομο όσο και για την κοινωνία. Σε προσωπικό επίπεδο, οι άνθρωποι αισθάνονται μοναξιά και αποξένωση. Όταν κάποιος δεν νιώθει ότι τον καταλαβαίνουν ή τον στηρίζουν, χάνει την εμπιστοσύνη του προς τους άλλους και απομακρύνεται συναισθηματικά. Οι ανθρώπινες σχέσεις γίνονται πιο επιφανειακές και εύθραυστες. Σε κοινωνικό επίπεδο, η έλλειψη ενσυναίσθησης ενισχύει τη βία, τον ρατσισμό, τον σχολικό εκφοβισμό και τις κοινωνικές ανισότητες. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το φαινόμενο του διαδικτυακού εκφοβισμού. Πολλοί άνθρωποι, κρυμμένοι πίσω από την ανωνυμία του διαδικτύου, επιτίθενται λεκτικά σε άλλους χωρίς να σκέφτονται τις ψυχολογικές συνέπειες που μπορεί να προκαλέσουν. Η έλλειψη άμεσης επαφής μειώνει το αίσθημα ευθύνης και κάνει πιο εύκολη την έκφραση σκληρότητας.
Ωστόσο, η ενσυναίσθηση δεν είναι μια χαμένη αξία. Μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από την παιδεία, την οικογένεια και τις ανθρώπινες εμπειρίες. Η οικογένεια έχει καθοριστικό ρόλο, καθώς μέσα σε αυτήν το παιδί μαθαίνει να σέβεται, να ακούει και να κατανοεί τους άλλους. Όταν μεγαλώνει σε περιβάλλον αγάπης και αποδοχής, είναι πιο πιθανό να εξελιχθεί σε έναν άνθρωπο με ευαισθησία και ανθρωπιά. Εξίσου σημαντικό είναι και το σχολείο, όπου μέσα από τη συνεργασία, τον διάλογο, την ομαδικότητα και τη συμμετοχή σε κοινωνικές δράσεις, οι μαθητές μπορούν να αναπτύξουν την κοινωνική τους συνείδηση. Η εκπαίδευση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στη μετάδοση γνώσεων, αλλά να συμβάλλει και στη διαμόρφωση υπεύθυνων και ευαίσθητων πολιτών. Επιπλέον, ο πολιτισμός, η λογοτεχνία, η τέχνη και ο εθελοντισμός βοηθούν σημαντικά στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης. Μέσα από την επαφή με ιστορίες, εμπειρίες και ανθρώπους διαφορετικούς από εμάς, μαθαίνουμε να κατανοούμε καλύτερα τα συναισθήματα και τις δυσκολίες των άλλων.
Βέβαια ο καθένας μας έχει προσωπική ευθύνη να διατηρήσει ζωντανή την ανθρωπιά του. Μικρές πράξεις καλοσύνης, ένας καλός λόγος, η διάθεση να ακούσουμε κάποιον ή να βοηθήσουμε έναν άνθρωπο που έχει ανάγκη, μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά. Η ενσυναίσθηση δεν εκφράζεται μόνο με μεγάλα λόγια, αλλά κυρίως μέσα από καθημερινές πράξεις σεβασμού και ενδιαφέροντος.
Πάντως η «δολοφονία της ενσυναίσθησης» αποτελεί ένα από τα πιο σοβαρά προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας. Η αδιαφορία, ο ατομικισμός και η έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας, απομακρύνουν τους ανθρώπους μεταξύ τους και απειλούν την κοινωνική συνοχή. Παρ’ όλα αυτά, η ενσυναίσθηση μπορεί να σωθεί και να ενισχυθεί, αρκεί ο άνθρωπος να συνειδητοποιήσει την αξία της. Μόνο μέσα από την κατανόηση, την αγάπη και τον σεβασμό μπορούμε να δημιουργήσουμε μια κοινωνία πιο ανθρώπινη, δίκαιη και ουσιαστική.
Author: DIMITRIS
