ΠΟΙΟΣ ΠΛΗΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΠΟΙΟΣ ΚΕΡΔΙΖΕΙ
Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος
Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης
Η πραγματική έλλειψη δεν έφθασε στις αντλίες. Τα αποθέματα την κάλυψαν, αλλά η κρίση εκτόξευσε τις τιμές και τα κέρδη των διυλιστηρίων.
Η κρίση στη Μέση Ανατολή και η σχεδόν διακοπή της διέλευσης πετρελαίου από τα Στενά του Ορμούζ προκάλεσαν πραγματική διαταραχή της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Περίπου 20 εκατ. βαρέλια την ημέρα περνούσαν κανονικά από τα Στενά, ενώ η ροή περιορίστηκε δραματικά με τον πόλεμο.
Η έλλειψη της ροής αυτής δεν έφθασε αντίστοιχα στις αντλίες. Τα κράτη χρησιμοποίησαν στρατηγικά αποθέματα, οι επιχειρήσεις εμπορικά αποθέματα, αναζητήθηκαν εναλλακτικές προμήθειες και άλλοι παραγωγοί κάλυψαν μέρος του κενού. Μόνο οι χώρες της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας αποφάσισαν να διαθέσουν στην αγορά 400 εκατ. βαρέλια από τα έκτακτα αποθέματά τους. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε, επίσης, ότι δεν υπήρχε άμεσο πρόβλημα εφοδιασμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Τα αποθέματα, όμως, δεν εξαφάνισαν την έλλειψη. Την κάλυψαν προσωρινά. Από την έναρξη της κρίσης τα παγκόσμια αποθέματα έχουν μειωθεί περίπου κατά 507 εκατ. βαρέλια.
Παράλληλα, πολλά διυλιστήρια τέθηκαν εκτός λειτουργίας ή περιόρισαν την παραγωγή τους. Έτσι η στενότητα μεταφέρθηκε και στα έτοιμα καύσιμα, ιδιαίτερα στο ντίζελ. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (International Energy Agency ΙΕΑ) υπολογίζει ότι η παγκόσμια διυλιστική παραγωγή τον Ιούλιο ήταν σχεδόν 5 εκατ. βαρέλια την ημέρα χαμηλότερη από την αντίστοιχη του προηγούμενου έτους, ενώ τα περιθώρια διύλισης (η διαφορά ανάμεσα στην τιμή αγοράς του αργού πετρελαίου και τη συνολική τιμή πώλησης των τελικών προϊόντων που παράγονται, όπως η βενζίνη, κλπ) έφθασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.
Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη οικονομική διάκριση:
Η πραγματική έλλειψη (μείωση της ροής) δημιούργησε το αρχικό σοκ στις τιμές. Τα αποθέματα απέτρεψαν την έλλειψη στις αντλίες. Η μειωμένη διυλιστική παραγωγή και τα υψηλά περιθώρια διύλισης, όμως, έδωσαν τη δυνατότητα για πολύ μεγαλύτερη κερδοφορία.
Το ερώτημα, επομένως, είναι πλέον σαφές:
Πόσο από αυτό που πλήρωσε ο καταναλωτής ήταν αναπόφευκτο κόστος της κρίσης και πόσο μετατράπηκε σε πρόσθετα κέρδη των ισχυρών κρίκων της ενεργειακής αλυσίδας;
ΗΠΑ: πάνω από 100 δισ. Δολ. πλήρωσαν επιπλέον οι καταναλωτές
Στις Ηνωμένες Πολιτείες η επιβάρυνση των καταναλωτών είναι τεράστια. Μελέτη του Πανεπιστημίου Μπράουν υπολόγισε ότι μέχρι τις 7 Σεπτεμβρίου οι Αμερικανοί είχαν πληρώσει πάνω από 100 δισ. δολάρια επιπλέον για βενζίνη και πετρέλαιο κίνησης σε σχέση με το ποσό που θα είχαν καταβάλει χωρίς την ενεργειακή κρίση.
Την ίδια περίοδο, οι μεγάλοι διεθνείς πετρελαϊκοί όμιλοι εμφάνισαν πολύ υψηλή κερδοφορία. Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι κάθε δολάριο αυτών των κερδών προήλθε από τον Αμερικανό καταναλωτή. Οι εταιρείες δραστηριοποιούνται παγκοσμίως.
Η σύγκριση όμως είναι αποκαλυπτική: τεράστια πρόσθετη δαπάνη για τους καταναλωτές και ταυτόχρονα εξαιρετικά υψηλή κερδοφορία στους μεγάλους ενεργειακούς ομίλους.
ΕΥΡΩΠΗ: ο εφοδιασμός προστατεύθηκε, τα περιθώρια αυξήθηκαν
Στην Ευρώπη, τα αποθέματα και οι εναλλακτικές εισαγωγές απέτρεψαν την έλλειψη καυσίμων. Οι τιμές όμως αυξήθηκαν σημαντικά, ενώ τα περιθώρια διύλισης εκτοξεύθηκαν.
Ανάλυση της Transport & Environment (Μεταφορές και Περιβάλλον) υπολογίζει ότι οκτώ μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες απέκτησαν περίπου 7,5 δισ. ευρώ πρόσθετα κέρδη στην Ευρωπαϊκή Ένωση κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026.
Έχουμε, λοιπόν, ένα χαρακτηριστικό παράδοξο:
Η φυσική έλλειψη (μείωση της ροής) δεν έφθασε στον Ευρωπαίο καταναλωτή, αλλά η οικονομική επίπτωση της έλλειψης έφθασε κανονικά στην τσέπη του.
ΕΛΛΑΔΑ: τα διυλιστήρια, καθρέφτης της κρίσης
Στην Ελλάδα η εικόνα είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική.
Η HELLENiQ ENERGY ανακοίνωσε για το πρώτο εξάμηνο του 2026 συγκρίσιμα EBITDA(*) 734 εκατ. ευρώ, έναντι 401 εκατ. ευρώ το αντίστοιχο διάστημα του 2025 -αύξηση 83%. Τα συγκρίσιμα καθαρά κέρδη έφθασαν τα 393 εκατ. ευρώ, έναντι 128 εκατ. ευρώ. Η εταιρεία αναφέρει ότι η ισχυρή επίδοση συνδέεται και με τα υψηλότερα διεθνή περιθώρια διύλισης.
Η Motor Oil ανακοίνωσε EBITDA 1,047 δισ. ευρώ και καθαρά κέρδη περίπου 686 εκατ. ευρώ. Τα προσαρμοσμένα EBITDA ήταν 967 εκατ. ευρώ και τα προσαρμοσμένα καθαρά κέρδη 623 εκατ. ευρώ.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι ότι το προσαρμοσμένο περιθώριο διύλισης της Motor Oil έφθασε στο πρώτο εξάμηνο τα 165 δολάρια ανά τόνο, ξεπερνώντας το προηγούμενο ιστορικό ρεκόρ της.
Τα ελληνικά διυλιστήρια, επομένως, δεν αντιμετώπισαν φυσική έλλειψη αργού. Προμηθεύτηκαν από εναλλακτικές πηγές και συνέχισαν τη λειτουργία τους. Η HELLENiQ ENERGY αύξησε μάλιστα κατά 35% τις εξαγωγές ντίζελ και αεροπορικών καυσίμων.
Δεν έλειψαν λοιπόν τα καύσιμα. Αυτό που αυξήθηκε δραματικά ήταν η τιμή και, κυρίως, το περιθώριο μεταξύ του αργού και του τελικού προϊόντος.
Η γνώμη μας είναι ότι θα έπρεπε να φορολογηθούν τα υπερκέρδη αυτά και να επιστρέψουν στους καταναλωτές.
Ποιος τελικά πληρώνει και ποιος κερδίζει;
Η εικόνα πλέον είναι καθαρή.
Ναι, υπήρξε πραγματική έλλειψη πετρελαίου που δεν έφθασε όμως στις αντλίες.
Η διακοπή της κανονικής ροής από τα Στενά του Ορμούζ δημιούργησε ένα τεράστιο κενό στην παγκόσμια προσφορά.
Όχι, η έλλειψη αυτή δεν μετατράπηκε αντίστοιχα σε έλλειψη καυσίμων στις αντλίες.
Τα αποθέματα, οι εναλλακτικές προμήθειες και η προσαρμογή της αγοράς την κάλυψαν.
Η κρίση όμως δημιούργησε ταυτόχρονα μειωμένη προσφορά, προβλήματα στη διύλιση και πολύ υψηλότερα περιθώρια, τα οποία δημιούργησαν υπερκέρδη.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία:
Η πραγματική έλλειψη εξηγεί το αρχικό σοκ στις τιμές.
Τα αποθέματα εξηγούν γιατί δεν άδειασαν οι αντλίες.
Η μειωμένη παραγωγή των διυλιστηρίων εξηγεί τη μεγάλη αύξηση των τιμών των καυσίμων.
Και τα υψηλά περιθώρια διύλισης εξηγούν το σημαντικό μέρος της εκτόξευσης των κερδών.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι «όλα ήταν κερδοσκοπία».
Τα στοιχεία λένε κάτι πιο συγκεκριμένο:
Ο καταναλωτής πλήρωσε το κόστος της κρίσης, ενώ οι επιχειρήσεις που βρίσκονταν στους ισχυρότερους κρίκους της αλυσίδας μπόρεσαν να μετατρέψουν τη σπανιότητα σε πολύ υψηλότερα περιθώρια και κέρδη.
Η ενεργειακή κρίση, επομένως, δεν δημιούργησε μόνο έναν μεγάλο λογαριασμό.
Δημιούργησε και μια σημαντική αναδιανομή εισοδήματος.
Και το κρίσιμο ερώτημα παραμένει:
Πόσο από αυτό το κόστος ήταν αναπόφευκτο και πόσο τελικά κατέληξε στα κέρδη εκείνων που είχαν τη μεγαλύτερη δύναμη μέσα στην ενεργειακή αλυσίδα;
Συμπέρασμα: η κρίση δημιούργησε μια τεράστια μεταφορά εισοδήματος από τους πολλούς προς τους λίγους ισχυρούς της ενεργειακής αγορά.
Οι πρώτοι πλήρωσαν γιατί υποχρεώθηκαν
Οι άλλοι κέρδισαν γιατί μπόρεσαν και θέλησαν
(*) Τα συγκρίσιμα EBITDA (Comparable or Like–for–Like EBITDA) είναι ένας εναλλακτικός χρηματοοικονομικός δείκτης (non–GAAP) που δείχνει τη λειτουργική κερδοφορία μιας επιχείρησης.
