Μουντιάλ 2026: Οταν το φίλαθλο αίσθημα γίνεται εργαλείο των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών…

Καθώς το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου 2026 μπαίνει στην τελική ευθεία, με τον τελικό ανάμεσα στην Αργεντινή και την Ισπανία να διεξάγεται την Κυριακή, γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι το ενδιαφέρον του δεν περιορίζεται στις μάχες των Εθνικών Ομάδων ποδοσφαίρου μέσα στο γήπεδο. Όπως συμβαίνει διαχρονικά με τις μεγαλύτερες αθλητικές διοργανώσεις, έτσι και το φετινό Μουντιάλ εξελίχθηκε σε πεδίο όπου διασταυρώθηκαν οικονομικά συμφέροντα, πολιτικές επιδιώξεις και γεωστρατηγικοί ανταγωνισμοί, επιβεβαιώνοντας ότι ο αθλητισμός μόνο ουδέτερος ή πολιτικά αποφορτισμένος δεν είναι.

Πίσω από τη διοργάνωση κρύβεται μια τεράστια βιομηχανία δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η FIFA, η Διεθνής Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία, ο ανώτατος οργανισμός διοίκησης του ποδοσφαίρου παγκοσμίως, εισπράττει έσοδα-ρεκόρ από δικαιώματα τηλεοπτικής μετάδοσης και χορηγίες πολυεθνικών κολοσσών, ενώ οι χώρες-διοργανώτριες (ΗΠΑ, Καναδάς, Μεξικό) επένδυσαν δισεκατομμύρια σε υποδομές που, όπως δείχνει η εμπειρία από προηγούμενα Μουντιάλ, σπάνια αποδίδουν αντίστοιχο όφελος στους πραγματικούς εργαζόμενους που τις έχτισαν. Το θέαμα, δηλαδή, είναι πρωτίστως εμπορικό προϊόν και πάνω σε αυτήν τη βάση χτίζει το περιβάλλον του.

Ένα από τα παράδοξα του φετινού Μουντιάλ, που είναι όμως και ενδεικτικό για τον τρόπο που αντιμετωπίζεται το ποδόσφαιρο, ως μία ατέλειωτη πηγή εσόδων για κάθε είδους «επενδυτή», ήταν το κόστος να παρκάρεις το αυτοκίνητό σου έξω από το γήπεδο SoFi του Λος Άντζελες όπου η τιμή του πάρκινγκ έφτανε τα 300 δολάρια. Ξεπερνούσε, δηλαδή, σε αρκετές περιπτώσεις, τις τιμές των φθηνών εισιτηρίων του ίδιου του αγώνα. Άλλωστε, οι τιμές των εισιτηρίων προκαλούν από μόνες τους ίλιγγο και αντικειμενικά αποκλείουν όσους βγάζουν τον μήνα με τον μισθό τους…

Όταν το VAR δε βλέπει τον “στόχο”…

Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί οξύνονται, οι πολεμικές εστίες πολλαπλασιάζονται και οι κυβερνήσεις προετοιμάζουν τους λαούς για νέες πολεμικές αναμετρήσεις, το Μουντιάλ προσφέρει ένα μοναδικό εργαλείο ιδεολογικής χειραγώγησης. Η δύναμη που διαθέτει το ποδόσφαιρο να κινητοποιεί εκατομμύρια ανθρώπους, να προκαλεί έντονα συναισθήματα ταύτισης και να καλλιεργεί την αίσθηση της συλλογικής συμμετοχής μετατρέπεται σε πολύτιμο “κεφάλαιο” για κάθε αστική τάξη.

Δεν είναι τυχαίο ότι γύρω από κάθε εθνική ομάδα οικοδομείται ένα αφήγημα «εθνικής ενότητας», όπου οι ταξικές αντιθέσεις, οι κοινωνικές ανισότητες και τα καθημερινά προβλήματα εξαφανίζονται προσωρινά πίσω από τη σημαία, τον εθνικό ύμνο και την επιδίωξη της αγωνιστικής επιτυχίας. Εργαζόμενοι και μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι εμφανίζονται ως μέλη της ίδιας «εθνικής οικογένειας», με κοινά συμφέροντα και κοινό στόχο τη διάκριση της χώρας τους. Πρόκειται για μια εικόνα που ελάχιστη σχέση έχει με την πραγματικότητα των ταξικών κοινωνιών, αλλά εξυπηρετεί διαχρονικά την εμπέδωση της λεγόμενης «εθνικής ομοψυχίας», στην κολυμπήθρα της οποίας νομίζουν ότι μπορούν να ξεπλένονται από πολεμοχαρείς ιμπεριαλιστές ηγέτες μέχρι έκπτωτοι ή εν ενεργεία βασιλιάδες.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ένα Μουντιάλ λειτουργεί ως πολιτικό εργαλείο νομιμοποίησης αυτής της άνισης σχέσης. Το πιο ακραίο ιστορικό παράδειγμα παραμένει το Μουντιάλ της Αργεντινής το 1978, το οποίο διοργανώθηκε από τη στρατιωτική χούντα εν μέσω βασανιστηρίων, εξαφανίσεων και δολοφονιών χιλιάδων αντιφρονούντων. Η κατάκτηση του τροπαίου από την «Αλμπισελέστε» χρησιμοποιήθηκε συστηματικά από το καθεστώς για να προβάλει μια εικόνα εθνικής υπερηφάνειας που συγκάλυπτε την κρατική τρομοκρατία.

Στην ιστορία, επίσης, έχει μείνει, ως μία από τις μεγαλύτερες διαιτητικές σφαγές, ο αποκλεισμός της ΕΣΣΔ από το Μουντιάλ του 1986. Η Σοβιετική εθνική ομάδα ποδοσφαίρου, υπό τις οδηγίες του Βαλερί Λομπανόφσκι, του «μετρ της ακρίβειας», ενός προπονητή που καθιέρωσε ως χαρακτηριστικά της ομάδας του την αγωνιστική πειθαρχία και την αλληλοκάλυψη, εντυπωσίασε στους πρώτους αγώνες του ομίλου της παίζοντας καταπληκτικό ποδόσφαιρο και σκοράροντας 9 γκολ στα πρώτα 3 παιχνίδια της. Η ΕΣΣΔ φάνταζε στα μάτια του ποδοσφαιρικού πλανήτη ως το απόλυτο φαβορί για την κατάκτηση του τίτλου, όμως, στον νοκ άουτ αγώνα της με αντίπαλο το Βέλγιο, ο Σουηδός διαιτητής Φρέντρικσον έκλεισε τα μάτια σε 2 γκολ οφσάιντ των Βέλγων και διαμόρφωσε το τελικό 4-3 υπέρ τους. Ο συγκεκριμένος αγώνας έμελλε να μείνει στη συνείδηση των ποδοσφαιρόφιλων ως μία από τις μεγαλύτερες αδικίες στην ιστορία των Μουντιάλ…

Πιο πρόσφατα, το Κατάρ, το 2022, επένδυσε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια για να αγοράσει ένα διεθνές κύρος, ενώ χιλιάδες μετανάστες εργάτες πέθαναν κατασκευάζοντας τα γήπεδα που φιλοξένησαν το Παγκόσμιο Κύπελλο το 2022.

Το φετινό Μουντιάλ δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτή την παράδοση, απλώς προσαρμόζει τη λειτουργία της «εθνικής συσπείρωσης» στις σημερινές γεωπολιτικές συνθήκες. Άλλωστε, μία από τις διοργανώτριες χώρες, το κράτος των ΗΠΑ, ήταν αυτό που κατά τη διάρκεια του Μουντιάλ εξαπέλυε απανωτές επιθέσεις στο Ιράν. Το ξέσπασμα του Ιρανού ποδοσφαιριστή, Μεχντί Ταρέμι, κατά της FIFA είναι αποκαλυπτικό, με τα περισσότερα παράπονά του να έχουν να κάνουν με την απίστευτη ταλαιπωρία και τους εξαντλητικούς ελέγχους που υφίστατο η αποστολή του Ιράν, αφού δεν μπορούσε να διαμένει στην Αμερική λόγω της εμπόλεμης κατάστασης και των σχετικών απαγορεύσεων που επέβαλε η κυβέρνηση Τραμπ κατά την είσοδό τους στη χώρα. Ο Ιρανός ποδοσφαιριστής κατηγόρησε τη FIFA ότι δεν έκανε τίποτα για να προστατεύσει την αποστολή των Ιρανών.

Παράλληλα, χαρακτηριστικό είναι και ό,τι εκτυλίχθηκε στον ημιτελικό της Αργεντινής. Μετά τη νίκη της «Αλμπισελέστε», ποδοσφαιριστές και φίλαθλοι ύψωσαν πανό με το σύνθημα «Las Malvinas son Argentinas» (=Οι Μαλβίνες ανήκουν στην Αργεντινή), επαναφέροντας στο προσκήνιο τη διαχρονική διαμάχη με τη Βρετανία για τα νησιά Φώκλαντ (Μαλβίνες). Η αντίδραση της βρετανικής κυβέρνησης ήταν άμεση, με τον πρωθυπουργό, Κιρ Στάρμερ, να ζητά από τη FIFA να διερευνήσει το περιστατικό, επιβεβαιώνοντας πώς ένας ποδοσφαιρικός αγώνας μετατρέπεται σε πεδίο έκφρασης γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Η αποικιοκρατική εκκρεμότητα των Φώκλαντ δεν έμεινε έξω από το γήπεδο, μπήκε στις εξέδρες, στους πανηγυρισμούς και στη διεθνή πολιτική αντιπαράθεση.

Εθνικισμός και ρατσισμός στις εξέδρες του Μουντιάλ

Φυσικά, οι αγώνες του Παγκοσμίου Κυπέλλου είναι και μία πρώτης τάξεως ευκαιρία το πολιτικό προσωπικό της αστικής τάξης να δείξει ότι ταυτίζεται σε κάτι με την εργατική τάξη, γιατί είναι δεδομένο ότι σε οποιαδήποτε άλλη έκφραση της ζωής δεν υπάρχει ταύτιση συμφερόντων μεταξύ εκμεταλλευτή και εκμεταλλευόμενου. Αυτή η αξιοποίηση του φίλαθλου αισθήματος αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε συνθήκες γενικευμένης πολεμικής προετοιμασίας. Ο εθνικός ανταγωνισμός στο γήπεδο, παρότι δεν ταυτίζεται με τις πραγματικές στρατιωτικές ή οικονομικές συγκρούσεις, δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την ενίσχυση εθνικιστικών αντανακλαστικών και για την προβολή αφηγημάτων περί «εθνικής ανωτερότητας», «ιστορικής αποστολής» ή «υπεράσπισης της πατρίδας». Δεν είναι άλλωστε λίγες οι φορές που πολιτικές ηγεσίες επιχειρούν να ταυτιστούν με τις επιτυχίες των εθνικών ομάδων, μετατρέποντας μια αθλητική διάκριση σε στοιχείο πολιτικής νομιμοποίησης της δράσης τους.

Όταν όμως ξεχειλίζει η εθνική «υπερηφάνεια», δεν αργούν να βγουν από τις τρύπες τους κάθε λογής εθνικιστικά απολειφάδια. Χαρακτηριστικά είναι όσα εκτυλίχθηκαν κατά τη διάρκεια της φετινής διοργάνωσης γύρω από την Εθνική Γαλλίας, τα οποία δείχνουν πόσο εύκολα η έξαρση της “εθνικής ομοψυχίας” μετατρέπεται σε όχημα μισαλλοδοξίας. Οι ρατσιστικές αναφορές του πρώην πρωθυπουργού της Ισπανίας, Μαριάνο Ραχόι, ότι η γαλλική ομάδα αγωνίζεται «χωρίς Γάλλους», επειδή πολλοί διεθνείς προέρχονται από οικογένειες μεταναστών στη Γαλλία, έχουν αφρικανική ή άλλη καταγωγή κ.λπ., προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις σε Γαλλία και Ισπανία, αναδεικνύοντας ότι το ποδόσφαιρο γίνεται εύκολα όχημα αναπαραγωγής ξενοφοβικών και ρατσιστικών αντιλήψεων.

Το ίδιο μοτίβο επιβεβαιώνεται και σε επίπεδο κρατικών υποδομών, αφού διεθνή δημοσιεύματα ανέδειξαν ότι για μετακινήσεις της στο εσωτερικό των ΗΠΑ η αποστολή της Γαλλίας χρησιμοποίησε αεροσκάφη της εταιρείας GlobalX, η οποία είναι γνωστή για τη συμμετοχή της σε πτήσεις απέλασης μεταναστών για λογαριασμό της ICE. Ανεξάρτητα από τις ευθύνες της ίδιας της ομάδας, το γεγονός ανέδειξε με χαρακτηριστικό τρόπο πώς ακόμη και οι υποδομές ενός παγκόσμιου αθλητικού θεάματος διαπλέκονται με μηχανισμούς κρατικής καταστολής και μεταναστευτικής πολιτικής. Η ίδια η «γιορτή» του ποδοσφαίρου στηρίζεται, έστω και έμμεσα, με έναν σκληρό και αδίστακτο μηχανισμό απελάσεων, την ίδια ώρα που η εθνική Γαλλίας δεχόταν επιθέσεις για την καταγωγή των ποδοσφαιριστών της.

Την ίδια στιγμή, ο ρατσιστικός λόγος δεν περιορίστηκε στην Ευρώπη. Δημόσιες παρεμβάσεις από πολιτικά πρόσωπα της Παραγουάης με προσβλητικές αναφορές σε βάρος του αρχηγού της Εθνικής Γαλλίας, Κιλιάν Εμπαπέ, και συνολικά της γαλλικής ομάδας προκάλεσαν διεθνείς αντιδράσεις, αποδεικνύοντας ότι οι αντιλήψεις περί «φυλετικής καθαρότητας» και «γνήσιας, εθνικής εκπροσώπησης» εξακολουθούν να αξιοποιούνται στον δημόσιο λόγο ακόμη και με αφορμή ένα ποδοσφαιρικό γεγονός, η δημοφιλία του οποίου κάνει διάφορους αντιδραστικούς κύκλους να το εκμεταλλεύονται χύνοντας το ρατσιστικό τους δηλητήριο και βάζοντας στο επίκεντρο της συζήτησης τη δική τους ατζέντα.

Διψούν για κέρδη…

Τα παράδοξα, όμως, συνεχίστηκαν ακόμα και μέσα στις τέσσερις γραμμές του γηπέδου, καθώς η εμπορευματοποίηση του θεάματος δε μένει μόνο στο επίπεδο των χορηγιών και των τηλεοπτικών δικαιωμάτων, εισβάλλει πλέον και μέσα στον ίδιο τον αγώνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η καθιέρωση των λεγόμενων «διαλειμμάτων ενυδάτωσης» σε κάθε ημίχρονο, τα οποία έχουν προκαλέσει τη χλεύη και την οργή μεγάλου μέρους των φιλάθλων. Επίσημα παρουσιάζονται ως μέτρο προστασίας της υγείας των παικτών, λόγω της ζέστης, όμως το χρονικό τους σημείο, στη μέση των ημιχρόνων, και η χρονική διάρκεια των τριών λεπτών, δεν αφήνει περιθώρια αυταπάτης. Ούτε φυσικά οι καιρικές συνθήκες ήταν τέτοιες σε όλους τους αγώνες που να δικαιολογούν το υποχρεωτικό σταμάτημα του παιχνιδιού. Πρόκειται για ακόμη μία απόδειξη ότι το ίδιο το παιχνίδι, η ροή του, ο ρυθμός του, διαμορφώνεται πλέον με βάση τις ανάγκες της διαφημιστικής βιομηχανίας και όχι τις ανάγκες του αθλήματος ή των φιλάθλων. Το «θέαμα» αποκαλύπτεται, ακόμη πιο ωμά, ως εμπόρευμα, διαμορφωμένο γύρω από τη μεγιστοποίηση του κέρδους των λίγων…

Αυτά τα διαλείμματα είχαν επιχειρήσει να επιβάλουν οι Αμερικανοί διοργανωτές και το 1994, όταν και είχαν φιλοξενήσει ξανά το Παγκόσμιο Κύπελλο. Τότε, μάλιστα, εκείνη τους η απόπειρα είχε προκαλέσει την έντονη αντίδραση ποδοσφαιριστών, μεταξύ των οποίων και του Ντιέγκο Μαραντόνα, όπως και της ίδιας της FIFA, που εν τέλει είχε αρνηθεί το αίτημα των Αμερικανών.

Όμως, 32 χρόνια μετά, τα πράγματα έχουν αλλάξει σε τέτοιο βαθμό που η παρασιτική κυριαρχία του χρήματος στον αθλητισμό μπορεί και επιβάλλει τους δικούς της κανόνες.

Όταν οι ιμπεριαλιστές γράφουν τους κανόνες του παιχνιδιού…